tháng 2 12, 2025

-Chủ đề về bọ cánh cứng Việt Nam-
(phần II)
Tổng hợp về các loài Odontolabis tại Việt Nam

1. Thông tin chung:
Odontolabis (Hope, 1842)
Phân bố:
- Rộng rãi tại ở các nước Đông Nam Á kéo dài đến Đông Á và Nam Á, đặc biệt nhiều ở các quốc gia Đông Nam Á hải đảo (Malaysia, Indonesia, Philippines,...)
Sinh thái:
- Chúng phân bố tại các vùng núi cao từ 500 đến 1500 mét. Tương tự như các loài bọ cánh cứng khác, chúng bị thu hút bởi nhựa cây của nhiều loại cây thân gỗ lá rộng, tuổi thọ bọ trưởng thành ngoài tự nhiên thường chỉ kéo dài vài tháng ngắn ngủi. Bọ đực có tính khí hung dữ và đôi khi sẽ giết chết những con cái xấu số không hợp trong quá trình giao phối.
- Ấu trùng của loài này rất đặc biệt so với các chi bọ kẹp kìm khác như Prosopocoilus, Dorcus,... Bởi ấu trùng Odontolabis có tập tính khác biệt, chúng phát triển trong lớp mùn gỗ bán đất có độ phân hủy cao ngoài tự nhiên, đào những đường hầm hình chậu lớn và ẩn náu trong lãnh thổ của mình, bất cứ kẻ xâm nhập nào xấu sổ (bao gồm các loài côn trùng và động vật nhỏ) sẽ bị chúng tấn công dữ dội (hành vi này cũng được tìm thấy ở một chi bọ kẹp kìm có họ hàng gần với chi Odontolabis, đó là chi Neolucanus)
Vòng đời:
- Chu kỳ ấu kéo dài từ 8 đến 16 tháng (tùy vào từng loài, giới tính và môi trường) bắt đầu từ khi trứng nở đến giai đoạn ấu L1, L2, L3 và giai đoạn pupa đến bọ trưởng thành, thời gian active khoảng 30 đến 45 ngày. Các biến thể dạng càng:
- Càng của bọ đực được chia thành 3 dạng: ngắn, trung bình và dài
+ Ngắn: có nhiều răng cưa nhỏ li ti phía bên trong càng, đây là hình dạng càng có lực kẹp mạnh nhất, đôi khi trong chiến đấu, có thể dễ dàng kẹp cụt chân đối thủ.
+ Trung bình: đây là dạng càng trung gian giữa hai loại còn lại.
+ Dài: hình dạng càng cong với răng cưa bên trong ít, tập trung chủ yếu ở đỉnh càng.

(ba dạng càng của Odontolabis siva parryi)

Cây phát sinh phân tử
- Dựa vào cây phát sinh phân tử, có thể thấy hai chi Odontolabis và chi Neolucanus có quan hệ họ hàng gần gũi. Ngoài ra chúng có chung tổ tiên với nhiều chi khác trong họ bọ kẹp kìm.
(cây phát sinh phân tử của họ Lucanidae)

Sinh sản:
- Đây là một chi bọ kẹp kìm rất dễ đẻ, bọ cái đẻ trứng trực tiếp vào lớp mat nén tương tự như việc cho đẻ ở bọ sừng. Dẫu việc dễ đẻ là vậy nhưng nhiều người sẽ gặp khó khăn trong việc nuôi ấu do chưa thật sự hiểu rõ tập tính của chi bọ này. Tuy nhiên, do chủ đề lần này chỉ khái quát sơ về chi Odontolabis ở Việt Nam nên mình sẽ không khai thác quá sâu về việc sinh sản, nên sẽ để dành cho lần khác.

Các loài bọ kẹp kìm trong chi Odontolabis tại Việt Nam:

1. Odontolabis siva siva
+ Phân bố trong nước :
+ Độ hiếm trong tự nhiên: ★☆☆☆☆ (phổ biến)
+ Kích thước tối đa :
+ Nhiệt độ thích hợp :
+ Tuổi thọ bọ trưởng thành
+ Chu kỷ ấu trùng :

2. Odontolabis cuvera sinensis (Westwood, 1848)
+ Phân bố trong nước :
+ Độ hiếm trong tự nhiên: ★☆☆☆☆ (phổ biến)
+ Kích thước tối đa :
+ Nhiệt độ thích hợp :
+ Tuổi thọ bọ trưởng thành
+ Chu kỷ ấu trùng :
- Đây là một loài bọ kẹp kìm có kích thước to tại Việt Nam và rất đỗi phổ biến, bởi cặp càng đặc trưng với hình dạng bắt mắt tương tự ngôi sao và màu sắc nổi bật ở viền cánh. Trước đây trên thế giới, từng tồn tại 6-8 phân loài nẹp vàng (tùy vào tài liệu nghiên cứu). Trong thời điểm đó, tại Việt Nam có 3-4 phân loài, nhưng sau nhiều lần nghiên cứu và sát nhập, hiện ngày nay chỉ còn 3 phân loài trên thế giới bao gồm:
+ Odontolabis cuvera cuvera
+ Odontolabis cuvera alticola
+ Odontolabis cuvera sinensis
- Ở Việt Nam, hiện chỉ còn một phân loài duy nhất (ssp. sinensis) với nhiều biến thể địa lý được chia thành 5 quần thể A đến E kéo dài từ Trung Quốc xuống khu vực Nam Trung Bộ Việt Nam, cụ thể như sau:

Trong bài viết này chỉ tập trung về kẹp kìm Odontolabis tại Việt Nam nên mình chỉ giới thiệu về 3 quần thể C, D và E.

- Quần thể C
+ Phân bố: trung du và miền núi Bắc Bộ, Bắc Lào.
+ Đặc trưng:
- Quần thể D
+ Phân bố: Bắc Trung Bộ, miền Trung Lào
+ Đặc trưng:

- Quần thể E
+ Phân bố: Tây Nguyên và duyên hải Nam Trung Bộ Việt Nam
+ Đặc trưng :

3. Odontolabis mouhotii mouhotii
+ Phân bố trong nước : các tỉnh thành thuộc khu vực Tây Nguyên giáp ranh Campuchia (Đăk Lăk, Đăk Nông, Kon Tum,...)
+ Độ hiếm trong tự nhiên: ★★★★☆ (hiếm)
+ Kích thước tối đa :
+ Nhiệt độ thích hợp :
+ Tuổi thọ bọ trưởng thành
+ Chu kỷ ấu trùng :
-
4. Odontolabis mouhotii paulei (Levet, 2019)
+ Phân bố trong nước: tỉnh Lâm Đồng (cao nguyên Di Linh) và tỉnh Kiên Giang (đảo Phúc Quốc)
+ Độ hiếm trong tự nhiên: ★★★★☆ (hiếm)
+ Kích thước tối đa: chưa có số liệu thống kê
+ Nhiệt độ thích hợp :
+ Tuổi thọ bọ trưởng thành
+ Chu kỷ ấu trùng:
-
5. Odontolabis platynota coomani
+ Phân bố trong nước:
+ Độ hiếm trong tự nhiên: ★★☆☆☆ (bình thường)
+ Kích thước tối đa:
+ Nhiệt độ thích hợp :
+ Tuổi thọ bọ trưởng thành
+ Chu kỷ ấu trùng:
-
6. Odontolabis pareoxa vietnamensis (Yamamoto & Pham, 2025)
+ Phân bố trong nước:
+ Độ hiếm trong tự nhiên: chưa có số liệu thống kê
+ Kích thước tối đa :
+ Nhiệt độ thích hợp :
+ Tuổi thọ bọ trưởng thành
+ Chu kỷ ấu trùng:
-

Nhận xét